Nhà nghiên cứu Phan Thuận An

Khi nói đến văn hóa Huế, không thể không nhắc đến nhà nghiên cứu (NCC) Phan Thuận An – người đã dành nhiều công sức để khám phá và bảo tồn di sản văn hóa của cố đô. NCC Phan Thuận An không chỉ là một nhà nghiên cứu có nhiều đóng góp quan trọng, mà còn là một đại diện của văn hóa và con người Huế.

Sinh năm 1940 tại Thừa Thiên Huế. Năm 1966, NCC Phan Thuận An tốt nghiệp Đại học Văn khoa Huế khoa sử. Sau đó ông học tiếp và tốt nghiệp Cao học Sử năm 1972 tại trường Đại học Sài Gòn với tiểu luận cao học sử “Phòng thành Huế của triều Nguyễn”. Sau đó ông về giảng dạy tại Quốc học Huế rồi chuyển sang làm việc ở Trung tâm Bảo tồn Di tích Cố đô Huế cho đến khi về hưu năm 2004.

Giáo viên Quốc Học – Huế chụp năm 1973. NCC PTA đứng thứ 7 hàng thứ 2 từ trên xuống từ trái sang – Ảnh: Phan Thuận An

NCC Phan Thuận An am tường về Huế và thông thạo nhiều ngoại ngữ: tiếng Anh, tiếng Pháp và cả Hán Nôm nên trong các công trình nghiên cứu của mình ông sử dụng rất nhiều tư liệu gốc của nước ngoài để nghiên cứu và viết nhiều bài viết, sách về Huế.

Ngoài ra ông cũng chụp và sưu tầm các ảnh tư liệu về Huế từ năm 1964 mà đây là cơ sở quan trọng mà về sau những người phục dựng tôn tạo quần thể di tích cố đô Huế sử dụng trong công việc của mình.

Các công trình của ông không chỉ phục vụ nghiên cứu trong nước mà còn được lưu trữ ở nhiều thư viện quốc tế. Đặc biệt, ông cũng góp phần vào việc soạn hồ sơ trình UNESCO công nhận Quần thể Di tích Cố đô Huế và Nhã nhạc cung đình Huế là di sản văn hóa thế giới.

Cái duyên nghiên cứu Huế của Phan Thuận An hình thành từ nhỏ với rung cảm với cái đẹp của Huế từ vẻ đẹp của thiên nhiên sông Hương, núi Ngự, cái đẹp của các công trình kiến trúc như đền đài, cung điện, lăng tẩm, chùa miếu…. Rồi từ những giá trị vật chất của các di tích ông lần mò nghiên cứu những giá trị tinh thần …và cứ thế mà dấn tới.

Cũng do hoàn cảnh gia đình khi ông kết hôn, có cơ duyên được về sống trong gia đình nhà vợ thuộc giới quan lại thượng lưu ở Huế thuở trước và được thừa hưởng một di sản khá lớn về văn hoá, tư liệu, sách vở. Di sản và truyền thống đó đã kích thích sự tò mò về lịch sử và trách nhiệm phải thừa kế, nối tiếp truyền thống văn hoá của gia đình nơi ông.

Phủ thờ công chúa Ngọc Sơn nơi NCC Phan Thuận An và gia đình sinh sống. Ảnh: Sưu tầm

Đặc biệt, khi triều đại phong kiến cuối cùng chấm dứt và những biến động dữ dội của lịch sử đã làm tàn phá, huỷ hoại và đứt đoạn dòng chảy lịch sử, dẫn tới sự mù mờ nhiều chuyện, vì thế nó đã làm ông tò mò muốn biết quá khứ, diện mạo, sự thật… của văn hoá, lịch sử Việt Nam nói chung và Huế, triều Nguyễn nói riêng. Sau ngày đất nước thống nhất, có một khuynh hướng đánh giá rất thấp về văn hoá hoá Huế, thậm chí là xuyên tạc lịch sử, đặc biệt là lịch sử triều Nguyễn, dẫn đến những cái nhìn, cách hiểu méo mó về lịch sử, nhất là ở giới trẻ. Ông cố tìm hiểu xem Huế và triều Nguyễn thời đó ra làm sao để bây giờ người ta lại nói như thế này, viết như thế kia… Và sau quá trình tìm hiểu, tích luỹ, qua những cuộc hội thảo, nói chuyện, ông bắt đầu lên tiếng để đính chính, nói lại về những giá trị văn hoá lịch sử của Huế và triều Nguyễn đã bị hiểu sai, bị xuyên tạc… trước đó.

NCC Phan Thuận An là người chịu trách nhiệm trong việc soạn thảo hồ sơ về quần thể di tích Huế đệ trình UNESCO trong các năm 1992 và 1993. Các tư liệu của NNC Phan Thuận An đã góp một phần trong việc UNESCO công nhận Quần thể di tích Cố đô Huế là di sản văn hoá thế giới năm 1993 và Nhã nhạc cung đình Huế là di sản văn hoá phi vật thể thế giới năm 2003.

NCC Phan Thuận An và gia đình sống trong ngôi nhà vườn nguyên là phủ đệ của Công chúa Ngọc Sơn, con gái thứ hai của Vua Đồng Khánh và chồng là Phò mã Nguyễn Hữu Tiễn. Đây là căn nhà thờ mà vợ ông, cháu nội của bà chúa Ngọc Lâm, được gia đình giao phó. Tủ sách gia đình ông lưu trữ sách và tài liệu 3 đời bằng nhiều thứ chữ: Hán, Nôm, Quốc ngữ, Pháp, Anh…. từ đời ông nội của vợ là Trung quân đô thống, phò mã Nguyễn Hữu Tiến.

NCC Phan Thuận An được mô tả là người có phong thái thâm trầm, nhẹ nhàng, kín đáo và coi trọng lễ nghi trong giao tiếp. Ông thường mặc khăn đóng áo dài trong các lễ nghi và với bộ áo bà ba trắng guốc mộc khi tiếp khách ở nhà, bao giờ ông cũng rất lịch lãm trong giao tiếp. Ông cho rằng cuộc sống phải cần có chữ “lễ”. Từ gia đình cho đến xã hội, từ sinh hoạt cho tới ứng xử, cái gì cũng phải có tôn ti trật tự, phải có khuôn phép, lề lối.

Một số hình ảnh về NCC Phan Thuận An – Ảnh: Sưu tầm

Ông từng chia sẻ tác phẩm ông tâm đắc nhất là cuốn “Kinh thành Huế”, xuất bản năm 1999 cũng như khi được tham gia vào việc biên soạn các bộ hồ sơ Quần thể Di tích Huế năm 1993 và Nhã nhạc Cung đình Huế năm 2003 trình UNESCO. Ngoài ra, ông cũng vui mừng vì tìm được hai tờ Châu bản thời Bảo Đại trong tủ sách gia đình góp phần khẳng định chủ quyền về quần đào Hoàng Sa của Việt Nam.

Phan Thuận An không chỉ là một nhà nghiên cứu, mà còn là một người gìn giữ và truyền bá văn hóa Huế. Qua sự nghiệp đồ sộ của mình, ông để lại một dấu ấn không thể phai mờ trong lòng các đọc giả. Nhiều nhà nghiên cứu sau ông xem ông là tấm gương, biểu tượng về tinh thần trong công việc của họ.

Các nghiên cứu và sách của NCC Phan Thuận An được thống kê không đầy đủ bao gồm:

Sách đã xuất bản

Phan Thuận An, Phòng thành Huế, Tiểu luận Cao học sử, Sài Gòn, 1972.
Phan Thuận An, Cố đô Huế, đẹp và thơ; Nhà xuất bản Thuận Hóa, 1995.
Phan Thuận An, Kiến trúc cố đô Huế, Huế: Nhà xuất bản Thuận Hóa, 1995.
Phan Thuận An & Các tác giả, Thần Kinh Nhị Thập Cảnh-Thơ vua Thiệu Trị. Nhà xuất bản Thuận Hóa, 1997.
Phan Thuận An & Các tác giả, Huế đẹp – Huế thơ. Nhà Xuất bản Thuận Hoá, 1997.
Phan Thuận An, Kinh Thành Huế, Nhà xuất bản Thuận Hóa, 1999.
Phan Thuận An, Huế Xưa Và Nay Di Tích – Danh Thắng, Nhà xuất bản Văn hóa Thông tin, 2008.
Phan Thuận An, Quần Thể Di Tích Huế (Việt Nam – Di Sản Thế giới), Nhà xuất bản Trẻ, 2005.