Kỳ Đài (Kinh Thành Huế)

PHAN THUẬN AN – “Quần thể di tích Huế”

Về địa điểm tọa lạc của Kỳ Đài, các sử sách của triều Nguyễn đều ghi như nhau là “ở phía trong mặt tiên Kinh thành, thẳng về hướng nam của Ngọ Môn”.

Kỳ Đài đã được xây dựng vào tháng 12-1807. Qua thời Minh Mạng, Kỳ Đài được tu bổ ít nhất là 3 lần, vào các năm 1829, 1831 và 1840. Năm 1829, nhà vua chỉ thị rằng cân phải tu bổ nguyệt môn (cửa vòm) ở tầng trên của Kỷ Đài và cột cỡ. Công việc này được giao cho Nguyễn Khả Bằng lãnh vật hạng của Nhà nước và điểu khiển hàng trăm binh lính để làm. Họ được lệnh phải lảm cho vững chắc và cần hoàn tất sớm, có lẽ để kịp cử hành lễ Tứ tuần Đại khánh của nhà vua vào tháng 5-1830.

Năm 1831, vua Minh Mạng hạ lệnh giao cho binh lính thuộc Quản Vũ Lâm lãnh vật hạng để xây một điểm canh lợp ngói ở tầng trên của Kỳ Đài. Đồng thời, các đường rãnh dẫn nước mưa ở bốn bên trên đài nếu có chỗ nào nứt vỡ thì tu bổ. Ngoài ra, “hai bên bực cửa xây thêm lan can, mặt nền tầng trên thì lát gạch vuông”, tức là gạch Bát Tràng.

Năm 1840 , vua Minh Mạng cho tu bổ cột cờ và gạch lát trên nền đài. Về phần cột cờ, bấy giờ, các ván phụ (phụ bản) chống giữ chân cột cở lâu năm đã bị mục, cần phải thay thế. Cột cờ bằng gỗ lúc đó có hai tầng : Tầng dưới là “kỳ trụ ” (trụ cơ) , tầng trên là “kỳ can” (cán cở) . Trước hết , người ta tháo dỡ cán cỡ xuống , đoạn dùng dây chão để neo giữ và dùng cây gỗ để chống đỡ tạm thời trụ cơ, rồi lần lượt thay thế các văn phụ cũ bằng những ván phụ mới. Các ván phụ mới được làm bằng gỗ Nam mộc (gỗ chò). Thay xong các ván phụ ở chân trụ cờ, người ta đem cán cờ lên cắm lại như cũ. Còn về phần gạch lát ở mặt nền đài, những chỗ nào bị lún sụt và nứt vỡ thì lát lại.

Đến năm 1846, vua Thiệu Trị cho thay mới trụ cỡ. Trận bão năm Thìn (1904) làm cho cột cờ bị gãy. Triều đình Thành Thái cho làm lại bằng ống gang.

Đầu năm 1947, cuộc chiến tranh Việt – Pháp làm cho cột cỡ bị gãy một lần nữa. Qua năm sau (1948) , Hội đồng Chấp chánh Lâm thời Trung Kỳ cho dựng lại cột cờ mới bằng xi măng cốt thép cao 36,26 mét như chúng ta đang thấy hiện nay.

Từ giữa năm 1994 đến cuối năm 1995, Trung tâm Bảo tồn Di tích Cố đô Huế đã tổ chức trùng tu Kỳ Đài một cách qui mô. Tổng thể kiến trúc Kỳ Đài ngày xưa đã được Nội Các triều Nguyễn mô tả đại khái như sau: Kỳ Đài có 3 tầng, cao 18,70 mét. Mặt nam của tầng dưới được xây dựa vào thân Kinh thành. Trên Kỳ Đài có 8 ụ súng đại bác . Ở tầng trên cùng có xây 2 điểm canh lợp ngói. Trên Kỳ Đài là cột cơ cao 31,36 mét, được chia làm hai tầng. Như vậy chiều cao tổng cộng của Kỳ Đài bấy giờ , tính từ mặt đất lên đến đỉnh cột cờ , là hơn 50 mét. Riêng về cột cờ, vào năm 1846, vua Thiệu Trị đã cho “tân kiến ”, thành ra cao 32,51mét. Ngoài ra, bấy giờ ở giữa cột cờ có đặt cái vọng đẩu (chỗ ngồi để nhìn xa) , thỉnh thoảng những người hữu trách trèo lên đó dùng ống kính thiên lý dòm ra đến ngoài biển.

Cột cờ đầu tiên dưới thời Gia Long đã được làm bằng gỗ sao (sao mộc ) do trấn Gia Định cung ứng. Bấy giờ , triều đình hạ lệnh cho các quan ở Gia Định cần phải đưa về Kinh đô một cây gỗ sao dài hơn 40m để làm cột cờ. Có lẽ nó còn phải cưa xén, rồi chọn đoạn nào thẳng nhất, mới dùng làm cột cờ.

Kỳ Đài ở vào một vị trí quan trọng về nhiều phương diện, cho nên, nó đã được triều đình nhà Nguyễn cho canh gác cẩn thận (với 2 điếm canh lợp ngói) và trang bị khá hùng hậu (với 8 ụ súng đại bác ở tầng giữa và tầng trên). Ngoài ra , ở tưởng bắn của tầng giữa , người ta còn tăng cường thêm 7 pháo nhãn ở hai mặt và 2 pháo nhãn ở mỗi hông. Như vậy , riêng ở tầng này đã được trang bị đến 15 khẩu đại bác . Đó là chưa tính đến 16 pháo nhãn ở mặt tiền tầng dưới , tức là hai mặt và hai hông của pháo dài Nam Chánh. Nhìn chung cả ba tổng thuộc phạm vi nền đài , chúng ta thấy tổng số đại bác được bố trí trên thượng thành là 35 khẩu, gồm 16 khẩu tầng dưới, 15 khẩu ở tầng giữa và 4 khẩu ở tầng trên.

Mặc dù cột cờ được xây dựng bằng vật liệu kiên cố (bê-tông cốt thép), nó đã được gia cố bằng một hệ thống dây néo bằng kim loại với 12 sợi dây cáp ở chung quanh. Một số cọc nẽo ngày xưa làm bằng đá Thanh, dài khoảng 3 mét, cắm rất sâu xuống mặt nền tầng trên , vẫn còn tại chỗ. Nhưng, hiện nay , người ta lại thay thế bằng một loại cọc néo khác chắc chắn hơn , chế tác bằng kim loại.

Nói chung, Kỳ Đài , nhất là cái vọng đẩu trên cột cờ , có tầm nhìn xa thấy rộng nhất ở Huế. Chiều cao tổng cộng của Kỳ Đài và cột cờ hiện nay là 54,96 mét. Từ xưa đến nay, Kỳ Đài được xem là tọa độ trung tâm của đô thị này , dùng để tinh độ dường toả ra các hưởng trong đô thị và các huyện chung quanh . Về mặt kiến trúc , Kỳ Đài Huế là kỳ đài uy nghi, đồ sộ nhất trong nước. Với tầm cỡ và những nét đặc thù như vậy , Kỳ Đài thật xứng đáng là một trong những biểu tượng của Cố đô.