NGUYỄN KHOA DIỆU HÀ – Nhớ Huế 25 (NXB Trẻ)
“Những thành phố văn hóa đều cúi nhìn quá khứ của mình trên những di tích”. – Chính vì biết nhìn những di tích bằng đôi mắt chăm chú, cẩn trọng và nghiêm túc mà người ta có thể làm sống lại chuỗi thời gian xa xăm đầy những biến cố kỳ lạ của lịch sử. Cách đây hơn 300 năm, Huế đã có những khu phố chợ sầm uất, đi vào lịch sử như là những điểm sáng của Huế xưa. Khu phố Đông là một trong những khu phố nổi danh của vùng đất cố đô xưa.
Vậy khu phố Đông của Huế nằm ở đâu và hiện nay có còn lại những gì là dấu vết của khu đô thị cổ ngày xưa? Lật tìm trong sách cũ và theo những nhà nghiên cứu, gọi là khu phố Đông vì nó nằm về phía đông của Hoàng thành. Khu phố ấy gồm 4 khu vực thuộc địa bàn các phường Phú Cát, Phú Hiệp và một phần của Phú Hậu (thành phố Huế) ngày nay, đó là khu phố Chợ Dinh (từ cầu Gia Hội đến Chợ Dinh); khu phố Gia Hội (từ cầu Gia Hội đến cầu Đông Ba); khu phố Đông Gia (từ cầu Đông Ba đến chợ Đình Thế Lại Thượng) và khu phố Đông Hội (đoạn cuối của Đình Thế Lại Thượng). Ngày nay chúng ta chỉ còn nghe nhắc đến các địa danh như phố cổ Gia Hội, phố cổ Chợ Dinh, hai tên Đông Gia và Đông Hội đã đi vào lịch sử. Trên thực tế, các dấu tích của phố cổ xưa cũng chỉ còn lại ở hai khu phố Gia Hội và Chợ Dinh.
Theo các nhà nghiên cứu Huế, để phố có thể gọi là phố cổ thì ít nhất nó cũng phải có từ trước năm 1945 – một khoảng cách thời gian đủ để hình thành nên một đặc trưng cho một thực trạng kinh tế – văn hóa – xã hội của một thời đã qua, nhưng cho đến ngày nay nó vẫn tạo cho chúng ta một ấn tượng khó quên. Thời gian hình thành và phát triển của phố cổ Huế được ghi dấu trong hai thời kỳ chính: thời các Chúa và thời các vua Nguyễn. Thời các Chúa: từ khi Chúa Nguyễn Phúc Lan (1636) dời thủ phủ về Kim Long – ở đây đã bắt đầu hình thành khu phố thị. Đến thời Chúa Nguyễn Phúc Thái (1738), tính chất phố thị bắt đầu được thể hiện rõ nét.
Miêu tả về khu phố Đông của Huế ngày xưa, năm 1776, Lê Quy Đôn đã viết trong “Phủ biên tạp lục” rằng: “Thượng lưu và hạ lưu trước chính dinh, phô chợ liền nhau, tả hữu thành hàng, thuyền buôn bán, đò dọc, đò ngang đi lại như mác cửi“. Những lời miêu tả ấy cũng cho ta thấy rõ sự sầm uất của phố cổ Huế vào thời kỳ ấy. Nói đến phố cổ Huế, trong các thư tịch cổ đều dùng một thuật ngữ hết sức phù hợp với thực trạng lúc bấy giờ đó là phố chợ. Chính vì vậy mà đối với các phố thị cổ ở Huế, phố và thị luôn phát triển cùng nhau. Trong sự phát triển của các phố chợ Huế, dòng sông Hương đóng một vai trò hết sức quan trọng, là đường giao thông chính lúc bấy giờ. Do vậy nói phố cổ ở Huế là không thể nào tách rời với sông nước. Cũng do quy luật bồi lấp của dòng sông và những biến động của xã hội, giai đoạn này cũng đánh dấu sự chuyển dịch của những thương nhân người Hoa ở khu vực Thanh Hà – Bao Vinh lên khu vực Chi Lăng ngày nay. Vì thế trong kiến trúc nhà ở khu vực phố cổ Gia Hội thoáng có nét của phố cổ Bao Vinh. Đó là những ngôi nhà mái thấp, cửa là những tấm ván ghép, phía trước dùng làm nơi buôn bán, phía sau là nhà ở.
Trong bốn khu của phố Đông, phố Gia Hội và Chợ Dinh là phát triển hơn cả. Con đường mà dân gian thường gọi là đường Gia Hội (tức Chi Lăng ngày nay) là phố Chợ Dinh hay còn gọi là Dinh Ông. Mang trên mình những di tích lịch sử văn hóa đúng như tên thường gọi xưa kia, nơi đây thời Dinh Ông đã để lại những dinh thự của những ông Hoàng, bà Chúa và những dinh thự của các quan lại cao cấp trong triều Nguyễn, sau gọi là phố chợ Dinh. Đây là khu chợ hàng ven sông của người Hán Thanh, cảnh buôn bán rất tấp nập. Những công trình xây dựng mang phong cách kiến trúc Trung Hoa pha nét kiến trúc triều Nguyễn đã tạo nên một nét rất riêng cho khu phố Đông của Huế.
Tìm về phố Đông trong giai đoạn phố cổ hình thành thời thủ phủ Đàng Trong, thời bấy giờ nếu lấy hoàng cung làm chuẩn, trên thì có phủ thờ Kim Long, dưới thì có Phủ Ao (tức là khu vực phố Đông). Phủ Ao là một mảng chính của thủ phủ lúc bấy giờ. Tìm về Phủ Ao ngày nay (thuộc phường Phú Cát), những gì còn lại chỉ là một cái ao nhỏ, xung quanh nhà dân bao bọc, thế nhưng ngày xưa, đây là nơi thao diễn thủy quân thời các Chúa, rộng mênh mông, đủ sức chứa hàng ngàn người và tàu thuyền để thao diễn quân sự. Thế mới hay, cuộc sống đầy thay đổi. Vùng đất này ngày xưa có tên là làng Đông Trì. Vẫn còn những bức sắc phong thời các vua Nguyễn rất có giá trị mà may mắn chúng tôi được các cụ cao tuổi ở đây cho xem; đó là ba bức sắc phong dành cho làng được thếp nhũ vàng trên nền giấy cổ. Những người dân trong làng đã gìn giữ những bức sắc phong trong niềm tự hào là những cư dân của một phố cổ có danh tiếng và lâu đời. Ông Hồ Minh Lộc, 78 tuổi – ở đường Mạc Đĩnh Chi, hiện đang hương khói cho ngôi chùa làng ở đây cho biết: “Đây là 3 báu vật của làng chúng tôi, chúng tôi hết sức giữ gìn để con cháu đời sau biết về lịch sử của vùng đất này”.
Trong rất ít những địa danh còn lại, cồn Hến có sự liên quan đến Gia Hội, như là chứng nhân của một thời. Nơi đây ngày xưa thường tổ chức các khoa thi để chọn người tài, 6 năm tổ chức thi một lần gọi là “lục niên thí trường”. Trên bãi đất rộng với những xóm làng đông đúc ngày nay, ngày xưa là nơi thi tài. Dấu vết của ngày xưa không còn nhiều nhưng những địa danh, tên chợ vẫn còn trong dân gian, đây là một điều thật đáng mừng vì phố cổ Huế vẫn có một mạch ngầm sống trong lòng thành phố. Thời các Chúa, chợ Dinh là một khu chợ phát triển, ngày nay chợ Dinh vẫn còn nhưng vai trò của nó đã kém xa thời xưa.
Thực ra, chợ Dinh đã mất vị trí quan trọng số 1 vào thời kỳ các vua Nguyễn vì lúc bấy giờ Huế có chợ Được ở vị trí cuối cầu Gia Hội. Chợ Được qui tụ tất cả sức lực kinh tế của cả vùng kinh sư Huế. Cảnh trên bến dưới thuyền của chợ Được đã tạo cho khu vực phố Đông một sự sầm uất, nhộn nhịp. Chợ Được gắn liền với khu phố cổ Gia Hội thời kỳ các vua Nguyễn. Nhiều sách vở cũ đã nói về chợ Được. Lúc này Gia Hội đã là một khu phố nổi tiếng nhưng nó được biết đến nhiều hơn cả vì có chợ Được. Với vị trí địa lý và sự phát triển của phố thị, khu phố Đông đã trở thành một khu phố sầm uất, có sức nặng về kinh tế của thời bấy giờ.
Ngày nay về thăm lại, ta có thể bắt gặp một vài ngôi nhà điển hình của phố thị cổ ngày xưa mà nay còn lưu giữ nhiều dấu vết. Đó là kiểu nhà có kiến trúc phía trước là nơi buôn bán, phía sau dùng để ở. Còn lại như là một dấu tích xưa đó là ngôi nhà số 12 Chi Lăng – Huế, bà con ở đây còn gọi là nhà thầy Thận. Những đòn tay hình trốn cho ta thấy đây là một kiểu kiến trúc rất cổ. Trong nhà còn lưu giữ nhiều đồ dùng bằng gỗ mà qua cách khắc chạm và mẫu mã cho thấy tuổi đời của nó phải trên 100 năm. Tấm bằng Hội chợ được trao năm 1936 cho thấy thời kỳ ấy kinh tế ở vùng này đã rất phát triển. Nhiều tên tuổi gắn liền với nghề nghiệp rất dân gian mà cho đến nay khi nhắc lại nhiều người vẫn còn nhớ, như tên tuổi và tài năng của thầy Thận – một thầy thuốc chuyên bán thuốc dán gia truyền trị các bệnh về mắt cho trẻ em và người lớn. Đến thăm nhà của người thầy thuốc xưa trong hoài niệm về một khu đô thị cổ của Huế càng cho chúng ta hiểu thêm được một phần nào chất phố thị trong một khu phố cổ của Huế. Không đơn thuần chỉ là vùng đất phát triển về kinh tế và giao thương, khu phố Đông còn có những di tích lịch sử văn hóa gắn liền với lịch sử của một khu phố cổ. Những công trình kiến trúc ở đây còn mang đậm dấu ấn kiến trúc của một thời.
Khu đô thị cổ Gia Hội – chợ Dinh không đơn thuần là một khu phố chợ của thương nhân người Hoa. Đây là một vùng đô thị cổ gắn liền với quá trình hình thành và phát triển của kinh đô, bao gồm nhiều hệ thống cấu trúc đa dạng của đô thị cổ của Huế như dinh thự các ông Hoàng bà Chúa và quan lại cũ, các ngôi chùa cổ, đình miếu xưa, khu phố chợ truyền thống của người Hoa và người Việt, gắn với những ngôi đền chùa và hội quán của thương nhân Hoa – Ân. Theo thống kê, hiện nay khu phố Đông còn 37 phủ đệ có niên đại trên 100 năm đã được ngành văn hóa xếp loại nhà cổ truyền thống, hệ thống chùa, đình, đền, miếu cổ truyền của người Việt còn khoảng 130 ngôi nhà. Đó là những ngôi nhà được xây dựng theo thuật phong thủy, cảnh sắc hữu tình, kín đáo mà tao nhã. Trước mặt nhà thường có bức bình phong, hòn non bộ, những hàng chè tàu, những hàng cau thẳng tắp gợi lên một không gian rất thơ. Các dinh thự, phủ đệ, nhà ở tại đây đa phần đều được xây theo kiểu nhà rường truyền thống: ba gian hai chái. Ở các dinh thự này, tất cả những đồ gỗ từ khung nhà, cột, kèo cho đến các vật dụng trong nhà đều được chạm khắc rất tinh xảo. Ngoài nghệ thuật trang trí khảm trai, khảm xà cừ, trên các bức gỗ còn chạm khắc các bài thơ chữ Hán ca ngợi cảnh đẹp thiên nhiên, những bài thơ, câu đối nói lên tâm nguyện và lối sống của gia chủ.
Phía Đông – khu đô thị cổ ngày xưa của Huế nay vẫn đang tồn tại trong lòng phố thị mới. Những dấu tích còn lại, dẫu là ít ỏi, song đó chính là những dấu nối giữa quá khứ và hiện tại, quan trọng hơn còn cho chúng ta thấy một mạch ngầm văn hóa vẫn đang chảy trên vùng đất nổi tiếng một thời.
Bảo tồn và phát huy giá trị của khu đô thị cổ Huế chính là chúng ta đang giữ gìn những giá trị văn hóa và truyền thống vô cùng quý báu mà nếu để mất đi chúng ta không thể nào có lại được. Một số dự án về bảo tồn nhà cổ và phát triển du lịch đã được triển khai ở đây, các công trình điện chiếu sáng. đường giao thông, thoát nước được nâng cấp, cải tạo. Những chuyển động tích cực từ phía nhà nước đã góp phần đánh thức trong mỗi người dân ý thức về kho di sản quý giá mà họ đang sở hữu. Từ ý thức của mỗi người dân và chính sách bảo tồn phố cổ của Huế, khu phố Đông với những tên gọi quen thuộc phố Gia Hội, phố chợ Dinh vẫn còn mãi trong lòng của Huế và những người yêu Huế.
Ảnh bìa: Brown & Blog
XỨ HUẾ 