PHAN THUẬN AN – “Quần Thể Di Tích Huế”

Trong Quần thể Di tích Huế, có một công trình kiến trúc thuộc vào loại đặc biệt: HỔ QUYỀN.

Nằm gần đổi Long Thọ ở bờ nam sông Hương, Hổ Quyền là một đấu trường được xây dựng rất kiên cố dưới triều Nguyễn dùng để tổ chức những trận tử chiến giữa voi và cọp cho vua quan nhà Nguyễn và dân chúng đến xem.

Ngay dưới thời các chúa Nguyễn (1558-1775), những trận đấu giữa voi và cọp cũng đã được tổ chức ở Thủ phủ Phú Xuân, nhưng chỉ diễn ra tại cồn Dã Viên trên sông Hương. Một chứng nhân Tây phương bấy giờ là P. Poivre thuật lại rằng vào năm 1750, chúa Nguyễn Phúc Khoát và các quan trong triều đã đi trên 12 chiếc thuyền, đến đậu gần cồn để xem. Họ xem cho đến khi 40 con voi giết chết hết 18 con cọp mới thôi.

Đến thời Gia Long (1820-1819), các trận đấu giữa voi và cọp đã được tổ chức trên bộ, ở dải đất trước mặt Kinh thành, bên bờ bắc sông Hương. Michel Đức Chaigneau, một chứng nhân người Pháp lai Việt, đã từng mục kích một trận đấu như thế và kể lại trong tập hồi ký của mình rằng triều đình bắt binh sĩ cầm khí giới đứng thành một vòng tròn để làm hàng rào quanh đấu trường. Sau lưng họ, có rất đông dân chúng đến xem. Hôm đó, con cọp dữ và mạnh quá, bứt được sợi dây buộc nó vào cọc cắm giữa đấu trường, nhảy lên trên đầu voi tát ông nài té xuống đất, ông này bị voi dẫm lên mình chết ngay tại chỗ. Sau đó, con cọp làm cho nhiều binh sĩ bị thương và gây cho mọi người một phen khiếp đảm.

Qua thời Minh Mạng (1820-1840), việc tổ chức những cuộc chiến đấu giữa voi và cọp càng được triều đình quan tâm nhiều hơn. Vào tháng 6-1829, một trận đấu như trên đã được tổ chức tại cùng địa điểm. Nhà vua ngồi trên thuyền rồng đậu gần bờ sông Hương để duyệt khán. Hôm ấy, quan Thị lang Hồ Hữu Thẩm có nhiệm vụ điều khiển các lính tượng dịch buộc chặt con cọp vào cọc trước khi đấu với voi. Nhưng, trong khi đang đấu, con mãnh thú giật đứt sợi dây, nhảy xuống sông và bơi về phía thuyền vua. Mọi người hoảng hốt. Không có sẵn vũ khí trong tay, chính vua Minh Mạng phải dùng một cái sào để đẩy lùi con vật. Cuối cùng, mấy người lính nhảy xuống một chiếc thuyền nhỏ tiến lại gần con cọp và giết chết nó giữa dòng sông. Sau đó, nhà vua xuống dụ nghiêm trách ông Hồ Hữu Thẩm và phạt ông phải tội cách lưu.

Thấy việc tổ chức những trận đấu như vậy giữa bãi đất trống là quá nguy hiểm đối với tính mạng của người xem, cho nên, vào đầu năm sau, năm Canh dẫn (1830), năm con cọp, vua Minh Mạng đã cho xây dựng Hổ Quyền ở gần bờ nam sông Hương như trên đã nói.

Từ đó đến nay, trải qua hơn 170 năm, sử sách không ghi chép gì về việc tu sửa di tích này cả. Tuy nhiên, nay nhìn vào lòng chảo của đấu trường, chúng ta thấy nổi bật lên một đường ngấn chạy giáp vòng quanh Hổ Quyền. Vòng đường lần này cách mặt đất 3,90m và cách đỉnh tưởng trong 1,95m. R.P Barnouin, một nhà nghiên cứu người Pháp trước đây, cho rằng 1,95m ấy là chiều cao bổ túc được xây thêm về sau.

Vào khoảng thập niên 1960, một cụ già ở gần Hổ Quyền kể rằng, dưới thời Thành Thái (1889-1907), có dạo một con cọp, trong khi đang đấu, đã nhảy lên trên vòng tường cũ cao 3,90m ấy, nên nhà vua cho xây thêm ở vòng tường trong cao lên một đoạn nữa để tránh nguy hiểm. Có lẽ lời ông cụ nói đúng.

Về mặt cấu trúc, đấu trường Hổ Quyền đã được xây dựng tương đối đơn giản nhưng rất chắc chắn. Vật liệu. xây dựng toàn là gạch, đá và vôi mật, cho nên, toàn bộ công trình kiến trúc mãi đến nay vẫn còn khá nguyên vẹn.

Đây là một đấu trường lộ thiên hình vành khăn. Hai vòng tường ở bên trong (cao 5,80m) và bên ngoài (cao 4.75 kể cả lan canh có khuynh độ 1/10 hướng vào nhau. ôm chặt mô thành bằng đất ở giữa. Bề dày của đỉnh tưởng ngoài là 35cm và của đỉnh tưởng trong là 47cm. Cả hai cùng với mô thành bằng đất ở giữa tạo nên bề dày tổng cộng là 4m ở đỉnh và 5m ở đây. Đỉnh của mô thành bằng đất ấy, cao bằng tưởng ngoài, chính là con đường vòng tròn để khán giả đi quanh đấu trường và đứng xem voi cọp đấu nhau trong phạm vi lòng chảo. Nó có đường kính 44m. Chu vi tưởng ngoài Hổ Quyền đo được 140m.

Khán đài vua ngôi quay mặt về hướng nam, là hướng truyền thống của các kiến trúc cung đình Huế nói riêng và Á Đông nói chung. Khán đài danh dự này được xây cao hơn khán đài bình thường chạy quanh đấu trường. Bên trái khán đài danh dự, có xây một hệ thống bậc thêm để vua lên xuống. Về phía tây bắc, có một hệ thống bậc thềm khác dành cho các quan lại, binh sĩ và dân chúng. Ở giữa hệ thống bậc thềm này và khán đài danh dự, có trổ một cửa rất lớn để voi vào ra đấu trường.

Đối diện với khán đài chính là 5 cửa của 5 chuồng cọp được trổ ngay trong thân đấu trường. Cửa của 3 chuồng ở giữa bằng nhau về kích thước, nhưng cửa của hai chuồng kia thì lớn hơn, có lẽ dùng cho các mảnh thú đồng loại có thân hình to cao.

Dưới thời quân chủ, con voi được xem vừa là tượng trưng cho sức mạnh của vương quyền, vừa là một loài thú có ích cho xã hội. Nó có thể dùng để vận tải, cũng có thể huấn luyện để dùng vào việc đánh giặc trên chiến trưởng. Còn con cọp thì ngược lại. Là loài ác thú của rừng xanh, nó thường phá hoại mùa màng, giết hại gia súc và nhất là đe dọa tính mạng của con người. Cho nên, trong các trận đấu do triều đình tổ chức, voi giết chết cọp phải là điều tiên quyết. Các nguồn tư liệu đều ghi rằng trước khi đấu, cọp bị tước hết tất cả khí giới lợi hại của nó, như bẻ nanh, nhỏ vuốt, cột vào trụ… còn voi thì được gia cường hiệu năng chiến đấu bằng người quản tượng và mấy người cầm khí giới hỗ trợ, và cuộc chiến đấu diễn ra cho đến khi nào cọp chết mới thôi. Các vua chúa muốn dùng sự thắng lợi của con voi để tượng trưng cho sức mạnh vô địch của triều đại mình. Như vậy, khi đến ngồi xem ở khán đài danh dự tại Hổ Quyền, các vua triều Nguyễn, nhất là vua Minh Mạng, đã đóng vai một diễn viên hơn là một khán giả.

Ngày xưa, các trận đấu tại đây có lẽ đã được tổ chức hàng năm, nhưng cũng còn tuỳ sở thích của từng ông vua. Trận đấu cuối cùng vào năm 1904 đã diễn ra như Sau: Một con voi cái bước vào đấu trường có vẻ hiên ngang, đi qua lại trước mặt cọp, không một chút sợ hãi. Đang ngồi xem, vua Thành Thái khen: “Con này can đảm lắm”. Nhưng bỗng chốc, cọp nhảy lên trên trán voi. Voi hất mạnh, cọp rơi xuống. Nó lại nhảy lên bầu vào chỗ cũ. Voi tức giận, rồng lên một tiếng, vụt chạy đến dùng đầu đẩy mạnh con cọp vào thành đấu trường, dùng sức mạnh ngăn cản vừa húc, vừa ép thật sát. Khi voi ngẩng đầu lên, cọp té xuống đất. Voi dùng chân chà cọp đến chết.

Ngoài ý nghĩa mang tính triết lý chính trị của nó, Hổ Quyền được xây dựng nhằm vào một mục đích khá cụ thể: vừa tạo ra những cuộc giải trí hùng tráng cho vua quan nhà Nguyễn và dân chúng, vừa là cơ hội để huấn luyện cho voi quen với không khi chiến đấu trên trận mạc. Hổ Quyền ở Cố đô Huế là một di tích có giá trị cao về lịch sử và văn hóa. Đây chẳng những là một di tích độc đáo của Việt Nam mà còn là một di sản kiến trúc quí hiếm của thế giới. Hy vọng rằng trong tương lai, đấu trường này sẽ được phát huy tác dụng bằng cách tổ chức những trận đấu hấp dẫn như thế hoặc tương tự, nhất là vào những dịp Festival Hue.

P.T.A.

Bài viết gốc: Nhà ghiên cứu Phan Thuận An – Sách “Quần Thể Di Tích Huế”
Ảnh bìa: Nguyen Phong (Ơi Huế)
Biên tập & Thiết kế: Tubihu
Nguồn ảnh: (1) (11) Báo Dân Trí; (10): Báo Thanh Niên; (5) (6) (7) (8) (9) (12); Nguyen Phong (Ơi Huế); (13): Ngo Viet Quy